De kaart van het boek
Inhoud
Het voorwoord lees je hier meteen. Met je e-mailadres lees je ook de inleiding, Het lijf en Het gezin. De rest wacht in het volledige boek.
Taal voor wat je allang ziet, maar niet kon benoemen.
De kaart van het boek
Het voorwoord lees je hier meteen. Met je e-mailadres lees je ook de inleiding, Het lijf en Het gezin. De rest wacht in het volledige boek.
Voorwoord
Mijn zoon was twee toen hij in één zin zei wat ik in maanden gesprekken had vermeden. Hij keek me aan en zei: mama, papa is te klein voor jou.
Ik wist niet waar hij dat vandaan haalde. Ik wist alleen dat hij gelijk had, en dat ik het zelf nog niet hardop had durven denken.
En dat terwijl ik dacht dat ik het spel allang doorzag.
Jaren eerder had ik De Celestijnse Belofte gelezen. Een roman van James Redfield over een zoektocht in Peru naar een oud manuscript met negen inzichten. Thuis op de bank, met een relatie en reisplannen in mijn hoofd. Ik sloeg het boek dicht en dacht: dit is het. Dit is dé truc van het leven.
Daarna maakte ik van persoonlijke ontwikkeling mijn vak. Ik heb gelezen, gewerkt, begeleid, ontleed, gespiegeld gekregen en gespiegeld.
En toch stond ik daar met mijn zoon, en wist ik het, en deed ik niets.
Wat ik toen nog niet wist: de truc kennen is iets heel anders dan erin leven. Snappen is niet hetzelfde als eruit komen.
Ik vertrok. Maar het patroon ging mee. Jaren later sta ik om drie uur 's nachts in een gang vol dozen. Weer een relatie eruit. De vader van mijn tweede kind. De boosheid past niet meer in een huis, de paniek kent geen uur.
Ik snapte het patroon. Ik kon het uitleggen aan iedereen die het horen wilde. Vloeiend. Waar het vandaan kwam. Wat het met me deed. Hoe het zich steeds opnieuw aandiende in een ander gezicht, andere kleren, een ander huis.
Al die jaren bewustwording. En ik stond in die gang.
Dáár gebeurt dit boek.
Niet in de wijsheid achteraf. In de seconde dat je merkt dat je het allang snapt, en er toch nog middenin staat.
Misschien herken je dat. Niet per se een relatie die stukloopt. Maar dat ene moment waarop iets barst.
Een vergadering waarin iemand iets zegt en iedereen knikt, en jij denkt: dit klopt niet. Een kind dat een vraag stelt die niemand beantwoordt, niet omdat het antwoord moeilijk is, maar omdat het ongemakkelijk is. Een blik. Een stilte. Iets waarvan je weet dat het er is, en dat niemand benoemt.
Dus leer je zwijgen. Niet aanpassen: daar ben je te eigenwijs voor. Maar wel zwijgen. Je probeert het uit te leggen en merkt dat de woorden niet passen. Je gaat twijfelen aan je eigen waarneming. Pas veel later zie je dat juist die twijfel het decor overeind houdt.
Onderweg laat je stukken van jezelf achter. Tussen de afspraken. Tussen de regels. Tussen de mensen van wie je ooit dacht: hier hoor ik bij.
En je hebt geen taal voor wat je verliest.
Houd dat ene moment vast. Aan het eind van elk Level kijken we er opnieuw naar.
Dit boek gaat je niet vertellen wat er mis is met jou. Het leert je het spel zien dat je altijd al zag, en jezelf daarin.
Wat je ermee doet, is jouw zaak.
Maar: zien brengt ook iets mee. Zodra je het spel begint te zien, kun je niet meer doen alsof je geen keuze hebt. En zodra je een keuze hebt, draag je ook iets: voor wat je doet, voor wat je niet meer doet, voor wat je had kunnen zien en negeerde.
Dat is de prijs van dit boek. En de belofte.
Eén beeld is me daarbij altijd blijven achtervolgen: een kasteel. Ik heb ooit geprobeerd er een te bouwen: een echt, buiten mezelf. Waarom juist dát beeld me niet losliet, begreep ik pas toen ik het liet varen. Maar dat is het einde van dit verhaal, en we staan nu nog aan het begin.
Als ik heel eerlijk ben, schrijf ik dit uiteindelijk voor mijn kinderen. Zodat zij de spelregels sneller leren lezen dan ik deed. Daarom is dit boek opgebouwd zoals het is opgebouwd: als een spel, met levels, met spelers, met regels die je kunt leren zien. Dat is hun taal. Wie er een andere in wil lezen, mag dat.
Hoe dit boek tot stand kwam, en met wie, vertel ik aan het eind.
Sabine van Baal, Tilburg 2026
Lees verder
Wil je verder lezen? Laat je e-mailadres achter, dan gaan de inleiding, Het lijf en Het gezin voor je open.
Dank je. De inleiding en Level 1 staan voor je open.
Inleiding
It's just a game.
Ik roep dat al jaren. Tot irritatie van sommige mensen om me heen, en tot verbazing van anderen.
Want hoezo, spel? Met spel bedoel ik nooit dat het leven niet echt is. Het doet pijn, het is ernstig, het vraagt alles van je, dat weet ik. Wat ik bedoel is dit: we bewegen voortdurend binnen systemen, rollen en regels die de meesten van ons nooit bewust hebben leren zien. Strategie die zich voordoet als persoonlijkheid. Conditionering die zich voordoet als karakter.
In het Engels zijn het twee woorden: play en game. In het Nederlands is het er één, en dat komt goed uit, want ik bedoel ze allebei. Het spel op het toneel, met een decor dat iedereen voor echt aanziet en rollen die je speelt zonder dat je ze koos. En het spel op het bord, met regels, zetten, medespelers, en de vraag welke zet van jou is.
Een spel betekent: er is structuur onder de oppervlakte. Er zijn regels die niemand expliciet aan je heeft uitgelegd. En er is speelruimte die je niet ziet zolang je denkt dat je geen speler bent.
Juist omdat mensen vergeten dat ze meespelen, raken ze zichzelf kwijt in het spel.
Daar gaat dit boek over.
Over leren zien dat je speelt. Welke rol je hebt overgenomen. Welke loyaliteit je nog draagt voor iemand die er niet meer is. Welke beloning je achternaloopt zonder te weten van wie je leerde dat dat moest.
Want zodra je dat ziet, gebeurt er iets onomkeerbaars: je krijgt speelruimte terug die je dacht niet te hebben.
En als je het niet ziet? Dan gebeurt er niets dramatisch. Je leven gaat door, je functioneert. Alleen blijf je het gevoel houden dat je een rol speelt die niet helemaal de jouwe is, en op een dag wordt dat gevoel te luid om weg te werken. Dit boek is er voor wie dat moment niet wil missen.
Ik heb dit boek in vijf delen verdeeld. Elk deel kijkt naar een andere laag van wat er onder de oppervlakte van een mensenleven speelt.
De Speelruimte. Waar je staat. Het lijf, het gezin, het land, het tijdperk waarin je geboren werd. De speelruimte waarin alles zich afspeelt en die je vrijwel nooit zelf hebt gekozen.
De Speler. Wie je bent. Jouw blauwdruk, jouw bedrading, jouw manier om de wereld op te nemen. Als kennis over hoe jij gebouwd bent, eerder dan als etiket, zodat je stopt met jezelf te vergelijken met mensen die anders gebouwd zijn.
De Spelregels. Wat onzichtbaar tussen mensen speelt. De regels, ritmes en dynamieken die elk gesprek, elke relatie en elk systeem vormgeven.
De Artefacten. Wat je draagt. De inzichten, ervaringen en gewoontes die je onderweg hebt verzameld. Sommige helpen je, sommige houden je vast in iets wat allang voorbij is.
Het Doel. Waar je heen wilt. Een richting die je voelt, eerder dan een levensbestemming op een kaart. En het onderscheid tussen wat van jou komt en wat je van anderen hebt overgenomen zonder het te weten.
Bewust in die volgorde: pas als je weet wat je allemaal al met je meedraagt, kun je eerlijk kijken naar waar je heen wilt. Wie dat omdraait, kiest een richting op basis van een rugzak die hij nog niet heeft uitgepakt.
In een tijd waarin onze aandacht doelwit is geworden van systemen die nooit slapen, waarin we voortdurend ergens anders worden gevraagd te zijn dan waar we zijn, wordt iets onopvallenders steeds belangrijker.
Je eigen waarneming serieus durven nemen.
Onderscheid kunnen maken tussen wat van jou komt en wat is binnen komen lopen. Niet meer leven volgens een script dat niet van jou is.
Daar hoort iets bij wat ik in de rest van het boek terug laat komen, maar wat ik hier alvast wil benoemen. Het gaat ook over intuïtie. Over toevalligheden die voor mij té exact voelen om toeval te zijn. Een boek dat op je viel alsof het jou koos. Een mens die op precies het juiste moment binnenliep. Een ingeving waarvan je later wist dat hij klopte voor je er taal voor had.
Dat je het ziet, en dat je leert je eigen waarneming serieus te nemen voordat je hem wegredeneert, dat is geen kleinigheid. Dat is in deze tijd misschien wel het enige wat je echt hebt.
Ben je sceptisch over energie, velden en tekens, dan mag dat. Ik gebruik ze als lenzen, en de rest van het boek staat ook zonder die lenzen overeind.
Genoeg ingeleid. Vanaf hier kijken we naar de speelruimte zelf: de plek waar het allemaal begint.
Level 1
Waar je staat voor je iets kon kiezen
Je hebt niet bewust gekozen waar je geboren werd.
Of er ergens iets was, voor je verscheen, wat dat wel deed: dat laat ik in het midden. Er zijn tradities die zeggen van wel, en tradities die zeggen van niet, en geen van beide kan het bewijzen. Wat wel klopt voor iedere lezer van dit boek, is dit: het kind dat je was, had geen toegang tot dat besluit. Het werd geboren in een land, in een gezin, in een lichaam, in een tijd, en moest het ermee doen.
Dat is een feit dat we meestal te snel overslaan, omdat het ongemakkelijk is om eraan herinnerd te worden hoeveel van wat we hebben ons gewoon overkomen is, of, als je daar gevoel voor hebt, ons is toegevallen op een manier die we niet kunnen verklaren. Hoe je het ook duidt, het effect is hetzelfde: zolang je het overslaat, ben je een groot deel van wat jou heeft gevormd niet aan het bekijken. En wat je niet bekijkt, blijft sturen.
In dit eerste deel van het boek kijken we naar die speelruimte om iets terug te zien dat altijd al daar was, en dat we voor het gemak hebben aangezien voor gewoon hoe het is.
Vijf lagen.
Geen van die vijf heb je als kind kunnen kiezen. Met alle vijf speel je elke dag.
1.1
Het oudste kompas dat je hebt
Je hebt nooit een ander lijf gehad en met dit lijf zul je het moeten doen.
Dat klinkt belachelijk om op te schrijven, maar het is het uitgangspunt waar de rest van dit hoofdstuk op rust. Wat jij voelt als jezelf (je voorkeuren, je weerzin, de momenten dat je iets niet kunt, de momenten dat iets vanzelf gaat), dat is grotendeels je lijf dat spreekt.
Het is informatie, geen reductie.
En de prijs van het niet kennen van je eigen lijf is hoog. Je verbaast je waarom dezelfde dingen je blijven kosten wat ze kosten. Waarom je in dezelfde situaties blijft uitschakelen. Waarom dat ene type gesprek je drie dagen kost terwijl het voor een ander een half uur is. Waarom je in slaap valt op het moment dat je eindelijk rust hebt.
Dat is een lijf dat al jaren een rekening bijhoudt waar jij nooit in keek. Dit hoofdstuk gaat over leren kijken.
Mijn lijf sprak vroeg en lang voor ik het verstond.
Als kind (en als volwassene) had ik eczeem. Vaak buikpijn. Astmatische bronchitis. Later, in mijn tiener- en twintigerjaren, kwamen rug- en schouderproblemen erbij. Ik dacht dat ik gewoon een wat ongelukkig lichaam had. Pech. Slechte genen. Iets wat opgelost moest worden met crèmes, inhalatoren, fysio.
Wat ik niet zag was dat mijn lijf precies opsloeg wat ik niet kon zeggen. Wat ik niet uitsprak, ging niet weg: het ging ondergronds. Wat ik niet kon dragen werd zichtbaar in spanning. Wat ik moest negeren om door te kunnen gaan, kwam ergens anders naar buiten.
Of dat lijf alleen reageert op wat ik in dit leven heb meegemaakt, of ook iets meedraagt wat ouder is dan deze biografie: daar zal iedereen anders over denken. Sommige tradities zeggen dat een lichaam patronen draagt van eerdere levens. Anderen wijzen op epigenetisch onderzoek, dat nagaat of de ervaringen van ouders doorwerken in hoe het lichaam van hun kinderen op stress reageert. Bij mensen is dat onderzoek nog jong en omstreden. Weer anderen houden het bij wat ze zelf hebben meegemaakt en gaan niet verder terug. Voor het werk dat dit hoofdstuk doet maakt het niet uit welke lezing je kiest.
Luister naar je lichaam. Dat is een uitspraak die zo vaak gebruikt is dat ze niets meer zegt. Wat ik bedoel is iets specifieker.
Je lichaam registreert. De hele dag. Voor je hoofd er woorden aan kan geven (soms uren, dagen, jaren) heeft je lijf vaak al gemeten of een ruimte veilig is, of een gesprek klopt, of die ene relatie energie geeft of juist onttrekt. Het komt eruit als spanning in je kaak. Een buik die zich sluit. Vermoeidheid die niet opklaart na een goede nacht. Iets wat je gewoon niet meer wilt zonder dat je weet waarom.
Een cognitief wetenschapper, Donald Hoffman, heeft hier een woord voor dat blijft hangen. Volgens hem is onze waarneming geen venster op de werkelijkheid zoals die werkelijk is, maar een interface: een scherm vol iconen, door de evolutie gebouwd om ons te helpen bewegen, niet om ons alles te tonen. We zien niet de hele wereld. We zien wat we nodig hebben.
Die stap naar het lijf maak ik zelf. Je lijf is de eerste van die interfaces. De oudste. Het toont je niet de hele werkelijkheid; het toont je wat ertoe doet om veilig te blijven, om te kiezen, om door te gaan.
Dat maakt het geen onfeilbaar orakel. Een interface kan zich vergissen: een rookmelder die afgaat op een geroosterde boterham. Maar het is wel je eerste en je snelste bron.
Het probleem is niet dat je lijf niet praat. Het probleem is dat we zijn opgegroeid in een cultuur die het lichaam ziet als iets functioneels: een vehikel dat je naar je afspraken brengt, een project om te optimaliseren, iets wat moet meewerken zodat de rest van je leven door kan gaan.
Wat ik op een gegeven moment leerde, door ouder worden en langer naar mijn eigen lijf luisteren, is dit:
Spanning is een boodschap. Vermoeidheid is informatie. Pijn is voor mij het eerlijkste signaal geworden dat ik ken.
En: mijn lijf verzon zelden iets. Over de aanleiding zat het er soms naast. Over het feit dat er iets was, zelden.
Je hoeft alleen te leren luisteren. En dat is niet zacht. Dat is werk. Want je leven is op een bepaalde manier ingericht zodat je niet hoeft te luisteren. Drukke agenda's, slecht slapen, koffie, schermen, doorgaan-cultuur: het zijn allemaal manieren om de stem van je lijf te dempen.
Wanneer praat jouw lijf het luidst tegen je? En wat zou je de volgende keer doen, als je het één keer gelooft?
1.3
De startcode waar je niet om hebt gevraagd
Als mijn moeder en stiefvader ruzie hadden, kon ik dat niet verdragen. Ik weet nog dat ik mijn bed uit sloop. Heel voorzichtig liep ik de trap af en ging ik achter de deur van de hal zitten luisteren. Niet omdat ik nieuwsgierig was. Ik moest weten wat er gebeurde. Of het misging. Of ze ook uit elkaar zouden gaan. Alsof ik, door alles te horen, nog iets kon voorkomen.
Pas veel later begreep ik dat ik daar niet alleen naar een ruzie luisterde. Ik luisterde naar de mogelijkheid dat mijn wereld opnieuw uiteen zou vallen.
Niemand kiest het gezin waarin hij geboren wordt. Iedereen leeft de rest van zijn leven met de gevolgen.
Dat is het meest onderschatte feit van een mensenleven. We praten erover alsof familie een gegeven is, een achtergrond, iets waar we wel of niet veel last van hadden, en dan gaan we door. Maar het gezin is niet je achtergrond. Het is je eerste werkelijkheid. De plek waar je leerde wat normaal is, wat liefde is, hoe een ruzie eruitziet, wat je wel en niet mag voelen, wie er wel en niet hoort.
Voor je iets bewust kon registreren, lag dat allemaal al klaar.
Het ongemakkelijke aan een gezin is dat je niet kunt zien hoe het van binnenuit eruitziet zolang je erin zit. Net als bij je speelruimte: je merkt het pas als je voor het eerst echt in een ander gezin bent. Een vriendje uit groep 6 wiens ouders elkaar zoenden in de keuken. Een vriendin van school waar er om half zes warm werd gegeten en niemand schreeuwde. Een verjaardag waar mensen lachten zonder dat het een ondertoon had. Een huis waar geen onderlaag was, of waar een heel andere onderlaag was.
Dat zijn de momenten waarop je voor het eerst voelt: o, dit is geen wet. Dit is een keuze die mensen ergens hebben gemaakt.
En vanaf dat moment kun je niet meer onschuldig naar je eigen huis kijken. Niet als beschuldiging. Als waarneming.
In een familiesysteem wordt vaak meer doorgegeven dan mensen denken. Niet alleen waarden, gewoontes en taal. Ook lasten. Onuitgesproken verdriet van je grootouders. Een geheim waar niemand het over had. Een rol die voor jou klaarstond voor je geboren werd: degene die zorgt, degene die rebelleert, degene die het succesvol maakt namens iedereen, degene die de stemming opvangt zodat de rest door kan.
De Nederlandse therapeut Els van Steijn beschrijft dit met het beeld van een fontein. Iedere generatie staat in haar eigen schaal. De energie stroomt van boven naar beneden: van grootouders naar ouders naar kinderen. Als iedereen in zijn eigen schaal staat, stroomt het.
Maar als jij (onbewust, vaak uit liefde) boven je schaal gaat staan, om voor je ouders te zorgen of een last te dragen die niet van jou is, dan stokt de stroom. Voor jou voelt dat als een eindeloze vermoeidheid die niet weggaat. Als altijd verantwoordelijk zijn voor iets wat je niet kunt fixen. Als nooit echt mogen leven, omdat er eerst nog iets opgelost moet worden dat al lang niet meer aan jou is.
Wat het beeld laat zien is simpel: je plek innemen in je gezin is niet egoïsme. Het is wat de stroom weer op gang brengt.
Het ingewikkelde is: niemand heeft je geleerd waar jouw plek precies is. Veel mensen hebben in hun gezin nooit geleerd dat ze er als kind mochten zijn: als kind, niet als regelaar, niet als troost, niet als reddingsboei voor een ongelukkige ouder. Je nam een rol die te groot voor je was, en je bleef hem spelen omdat niemand zei dat je hem mocht neerleggen.
Dat besef komt vaak laat. In je dertiger- of veertigerjaren. Soms pas wanneer een ouder ziek wordt of overlijdt. Bij mij kwam het toen mijn eigen zoon in de levensfase kwam waarin ik ooit iets meedroeg. Toen schrok ik voor het eerst van mijn leven: hoe oud was ik? Was ik écht zo klein toen dat van mij werd verwacht?
Daar is geen makkelijk antwoord op. Alleen het besef.
Dit boek gaat niet over je gezin oplossen. Veel kan niet meer. Mensen zijn dood. Of ze zijn er nog en willen er niet over praten. Of ze willen wel praten maar hebben er een andere herinnering aan. Of jij hebt er geen energie voor.
Wat wel kan: het patroon zien. En zien is al iets. Want zolang je niet ziet welke last je draagt, blijf je je verbazen waarom je zo moe bent. Waarom je in iedere relatie dezelfde rol oppakt. Waarom je nooit kunt rusten zonder schuld. Waarom je je verantwoordelijk voelt voor stemmingen die niet eens van jou zijn.
Welke rol had jij thuis? Waar speel je hem deze week nog, en wie verwacht dat van je?
Einde van het leesvoorbeeld
Dit was een eerste blik in de speelruimte: het lijf en het gezin. De binnenwereld, land en tijdperk en het grotere veld staan in het volledige boek. Daarna volgt de vraag wie de speler is die in die ruimte staat, en hoeveel van wat je ‘ik’ noemt eigenlijk de ruimte zelf is.
De rest van het boek volgt dezelfde lijn: zien wat van jou is, en wat is binnen komen lopen.